A deuv ess-jë quaicòs che a va nen an costi nùmer. E a-i é: a son fait an manera che s'it fume, quand che peui it meuire, it meuire sempe për ël tabach. Bele se it l'has chità tranta ani fa. Bele se it meuire sgnacà da un pista-pere. Adess, second mi deje na cotlà a 'n fumador e a un nòn-fumador a l'ha j'istesse conseguense, e i chërdo che un che a fuma an mes a 'n taramòt, ò sota 'n bombardament, a cura j'istess arzigh d'un che a fuma nen. E d'autra part, a l'é da un pess che an diso che se it fume it masse ëdcò coj che at ëstan davzin ("fum passiv" a lo ciamo sì; j'american, pì elegant, "sindrom da fum ambiental"), e a l'é për lòn che da queich part an Merica a l'é pì nen possibil fumé nen mach ant j'ofissi, ij bar e ij ristorant (tuj), ma (ad esempi an Maryland), ëdcò për la strà. It peude fumé a toa cà, ma se it anvite quaidun e it l'has nen "polidà" l'aria, chiel-sì a peul fete causa. D'autra part, a-i é nen mach ël fum: ël neuv nemis ëd la salude adess a l'é la carn, dzortut "rossa", e sempe an America a son an camin a dëscute ëd buté na taja ansima ai…grass. Ant ël sens ëd cicion. Ël rasonament a va parèj: ij grass a ven-o malavi e a van a l'ospidal ëd pì che ij mairi - a diso. Cureje a costa. Donca, a vanta feje paghé. Come? A-i son doe possibilità: l' "Osservadòri American ëd la Grassëssa" (a esist, a esist…) a l'ha fait la propòsta ëd buté na taja ansima a la ròba da mangé e beive che a fa angrassé, pì ò meno dël quaranta për sent (!). A la ciamo "fat tax" (taja dël grass). L'A.M.A. (l'ordin american dij dotor) a l'é pì decis: fé paghé le taje ëdcò an sla bas dël…pèis. Adess, a vanta che i sapie che j'american che a son un pòch…disoma largh a son, apopré, 97 milion. Gnanca mal, se al govern a l'han dabzògn ëd sòld… E se peui ël govern a finansia ospidaj e arserche mediche… Già adess a-i é almeno na scòla, an Canada, anté che le masnà a peulo pì nen mangé coj bon pastiss, tuta cicolata e grass, che a-j piaso tant ai cit (e nen mach a lor). A-j contròlo le cartele: a deuvo mangé san. Për lor bin, as capiss. A l'é nen ciaira la posission legal ëd mari e nòne: se a-j daran un cicolatin a andran ad arzigh d'andé an përzon? E a sarà-lo për "tentà omissidi" ò "difusion ëd dròga"? As capiss che se esse grass a l'é na maladia, pì un pais a l'é pòver e pì la gent a starà bin. A vanta mach fejlo capì: a smija che ij pòver a l'abia pròpi tanta veuja d'angrassé na frisa. E sempe për sté an Canada, a-i é n'autër nemis dla salude dont nojautri i l'oma ancor nen sentù parlé (ma a-j rivëran ëdcò sì, sté sigur): ij profum. A l'han dëscheurvù che, varda mach, a-i é n'alergia a tuti ij profum e j'odor nen naturaj. A la ciamo "MCS" (sensibilità chimica multipla) e a l'é, as capiss, un gròss problema social. Sempe pì ëd gent a sopòrta pì nen ij profum. A Ottawa, la capital, a l'han fait na lege che av proibiss ëd monté ansima a un tram ò na coriera se i l'eve butave ëd la colònia sota le assëlle. Ël dòp-barba a basta già për esse da la part dël tòrt. A-i sarà gnente feje: se a vagno j'amis ëd
la salude për lege, ij Veronesi ëd tut ël mond, a sarà na ditadura, ma fajta për
vòst bin, e an sla bas ëd preuve "sientifiche". Cole dla siensa-mnis. Le statistiche a son l'arma fondamental ëd
la siensa-mnis. La filosofia daré a l'é anvece cola ëd l' "ëstat-amis", che
a fa nòst bin e as prend varda ëd noi - che nojautri i lo voloma ò nò; cola ideja
d'ëstat dont i l'oma parlà sovens e che scond mi i dovoma amprende a consideré nòst
pì gròss nemis. E, ëdcò se Veronesi av lo dirà mai, ël prim pais che a l'ha fait an
sël serio na bela campagna contra ël fum e ij vissi an gener a l'é staita la Germania.
Pì ò meno stanta agn andarera. Ant j'agn '30. Ma an essend che le folatà a taco pì che
l'anfreidor a sarà mej fé atension a la siensa-mnis e a sò amis - dzotut se j'amis as
ciamo ministr ëd la sanità. L'ambreuj pì gròss e la pì bela vitòria ëd la
siensa-mnis a l'é sens'autër cola contra ël tabach. A l'han fane chërde che ël tabach
a l'é un di pì gròss nemis ëd l'umanità, e, da quand che a l'han anventà (ma pròpi
anventà) la stòria dël fum passiv, varda mach a-i é sempe pì ëd gent che ël fum a-j
da pròpi fastudi. A-j ven la toss, nausia, da pioré. Va a savèj përchè, ma na vira
tut ës fastudi a l'era motobin pì limità. Se it fumavi antecà peui it durbie le
fnestre, al restorant a l'era bon deuit ciamé ël përmess prima ëd "visché",
e an gener a finia lì. Im arcòrdo che a-i era fin-a un profum che as ciamava, pensé
mach… "Tabacco d'Aral". Criminaj! Ters: an tra ij mòrt ëd cancher da giovo a l'han nen dëscheurvù gnun-a relassion sigura an tra ij vissi (fumé, mangé ò beive fòravia) e la maladia. Për la rason motobin sempia che a-i é nen na causa dël cancher: ël cancher a l'é sempe na maladia "multifatorial", con tante cause. Ad esempi, a-i son almeno quaranta agent che a fan chërse la probabilità dël cancher ai polmon (fé atension: nen che a lo fan vnì). L'amiant e ël tabach a son mach doe ëd coste sostanse; e, pensé mach, ij fumador che a travajo (ò a travajavo) con l'amiant a van meno ad arzigh ëd cancher ai polmon che ij travajeur che a fumo nen. A smija che la nicotin-a a fassa da pelicola contra la poer d'amiant. Quart: cola branca dla siensa medica che a l'é l'epidemiologia a l'é fòrta quand che a peul studié na causa e un risultà. L'epidemiologia a l'ha fane capì la rason dël colera e dl'ëscorbut. Ma a peul fé pòch se le cause ëd na maladia a son già dontré, e se a son dezen-e le possibilità ëd rivé a trové la solussion a son bele gnun-e. E anlora: giù con ij numer ëd le
statistiche, come cole dj'osej an gabia e ël cancher ai polmon dont i l'oma parlà prima
e an gener tute cole che an campo a còl a la tele. Ij papé originaj a pòrto sempe na
cita fras a la fin, tipo "j'arzultà 'd cost travaj a son ne definitiv";
"ël campion ëd la arserca a l'é tròp cit për rivé a na conclusion certa";
e, dzortut "a vanta fé d'autre arserche - e avèj di finansiament pì bondos - prima
ëd podèj fortì sientificament che…". Ma sta cita fras av la diso mai. Ël 17 lugl 1998 un giudes federal american a l'ha condanà l'E.P.A. e a l'ha diciarà "nen valid" sò rizultà. Ma so-sì Veronesi av lo dis nen e antratant
la siensa-mnis a va anans. |
